Hukuk Sözlüğü

Dosyanızda karşınıza çıkan terimlerin ne anlama geldiğini, kısa ve net biçimde açıklıyoruz.

Kısaca

Bu sözlük; aile, ceza, icra, miras, sigorta ve gayrimenkul hukukunda en sık karşılaşılan terimlerin kısa tanımlarını içerir. Her tanım ilgili kanun maddesine atıfla yazılmıştır ve tek başına anlaşılabilir. Tanımlar genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye niteliği taşımaz.

A

Aciz vesikası: Haciz sonucunda alacağın tamamen veya kısmen karşılanamadığını gösteren belgedir (İİK m. 143). Belgeye bağlanan alacak için borçluya karşı zamanaşımı işlemez ve tasarrufun iptali davası açma imkânı doğar. Alacaklı, borçlunun yeni mal edinmesi hâlinde yeniden takip yapabilir.
Adli kontrol: Tutuklama yerine uygulanan, şüpheli veya sanığın serbest kalmasını sağlayan ancak belirli yükümlülükler getiren koruma tedbiridir. Yurt dışına çıkış yasağı, belirli aralıklarla imza verme, konutu terk etmeme ve güvence bedeli yatırma en sık uygulanan biçimleridir.
Adli sicil kaydı(sabıka kaydı): Kesinleşmiş mahkûmiyet hükümlerinin tutulduğu kayıttır. Cezanın infazı tamamlandığında sicil kaydı silinerek arşiv kaydına alınır. Arşiv kaydının silinmesi kanunda öngörülen sürelerin geçmesine bağlıdır ve çoğu durumda ayrıca talep edilmesi gerekir.
Adli yardım: Yargılama giderlerini karşılayamayacak durumdaki kişinin harç ve masraflardan geçici olarak muaf tutulmasıdır (HMK m. 334). Talep, davanın açılacağı mahkemeye yapılır ve maddi durumu gösteren belgelerle desteklenir. Ayrıca barolardan ücretsiz avukat görevlendirilmesi istenebilir.
Aile konutu şerhi: Eşlerin birlikte yaşadığı konutun tapu kaydına konulan ve malik eşin diğerinin rızası olmadan konutu satmasını, ipotek etmesini veya kira sözleşmesini feshetmesini engelleyen şerhtir. Şerh, tapu müdürlüğüne başvuruyla veya mahkeme kararıyla konulabilir.
Anlaşmalı boşanma: Eşlerin boşanma ve boşanmanın tüm sonuçları üzerinde anlaştığı boşanma türüdür. Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, tarafların birlikte dava açması veya birinin diğerinin davasını kabul etmesi ve hâkimin tarafları bizzat dinleyerek protokolü onaylaması gerekir (TMK m. 166/3).

B

Beraat: Yüklenen suçun sanık tarafından işlenmediğinin veya suçun yasal unsurlarının oluşmadığının anlaşılması hâlinde verilen karardır (CMK m. 223/2). Beraat eden kişi, tutuklu kalmışsa koruma tedbirleri nedeniyle devletten tazminat isteyebilir.
Bilirkişi: Çözümü özel veya teknik bilgiyi gerektiren konularda mahkemeye görüş bildiren uzmandır. Hukuki değerlendirme yapamaz; yalnızca teknik tespitte bulunur. Rapora karşı iki hafta içinde itiraz edilebilir ve ek rapor ya da yeni bilirkişi incelemesi istenebilir.

Ç

Çekişmeli boşanma: Eşlerin boşanma veya sonuçları üzerinde anlaşamadığı, kusurun ve taleplerin yargılamayla belirlendiği boşanma davasıdır. Genellikle evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına dayanır (TMK m. 166/1). Tanık, banka ve iletişim kayıtları gibi delillerle yürütülür ve ilk derecede ortalama bir ila iki yıl sürer.

D

Dava şartı: Mahkemenin uyuşmazlığın esasını inceleyebilmesi için bulunması gereken şartlardır (HMK m. 114). Görev, yetki, hukuki yarar, taraf ehliyeti ve zorunlu arabuluculuk bunlara örnektir. Eksikliği hâlinde dava esastan değil usulden reddedilir; mahkeme resen inceler.
Dava zamanaşımı: Suçun işlendiği tarihten itibaren kanunda öngörülen sürenin geçmesiyle kamu davasının düşmesidir (TCK m. 66). Süre, suçun cezasının üst sınırına göre değişir ve mahkemece resen dikkate alınır; sanığın kabulüne bağlı değildir.
Delil tespiti: Bir delilin kaybolma veya değişme ihtimaline karşı, dava açılmadan önce ya da yargılama sırasında mahkeme aracılığıyla tespit ettirilmesidir (HMK m. 400). Yapı kusurları, kaza yeri ve hasar durumu gibi zamanla değişen olgular için kritik bir araçtır.
Denetimli serbestlik: Cezanın cezaevi dışında, belirli yükümlülükler altında toplum içinde infaz edilmesidir. Koşullu salıverilme tarihine belirli süre kalan hükümlüler yararlanabilir. Yükümlülüklere uyulmaması hâlinde kalan ceza kapalı kurumda infaz edilir.
Denkleştirme(iade): Mirasbırakanın sağlığında altsoyuna yaptığı karşılıksız kazandırmaların, paylaşmada dikkate alınmak üzere terekeye geri getirilmesidir (TMK m. 669). Amaç, mirasçılar arasındaki eşitliği sağlamaktır. Mirasbırakan aksini açıkça belirtmişse denkleştirme istenemez.
Derdestlik: Aynı taraflar arasında, aynı konu ve sebebe dayanan bir davanın hâlihazırda görülmekte olmasıdır. İkinci kez açılan dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir. Amaç, aynı uyuşmazlık hakkında çelişkili kararlar verilmesini önlemektir.
Destekten yoksun kalma tazminatı: Ölüm nedeniyle, ölenin desteğinden fiilen yoksun kalan kişilere ödenen tazminattır. Talep hakkı yasal mirasçılıkla sınırlı değildir; ölenin fiilen baktığı kişiler de isteyebilir. Tutar, ölenin geliri, bakiye ömür süresi ve destek payları esas alınarak aktüeryal yöntemle hesaplanır.

E

Ecrimisil(haksız işgal tazminatı): Bir taşınmazı hukuki dayanağı olmadan kullanan kişiden istenebilen kullanım bedelidir. Kötüniyetli zilyet, elde ettiği veya elde etmeyi ihmal ettiği ürünlerden sorumludur. Talep, kural olarak geriye doğru beş yıllık dönem için ileri sürülebilir.
Edinilmiş mallara katılma rejimi: 1 Ocak 2002'den sonra yapılan evliliklerde geçerli olan yasal mal rejimidir. Evlilik içinde edinilen mallar kural olarak yarı yarıya paylaşılır; miras ve bağış yoluyla gelenler ile evlilik öncesi mallar kişisel mal sayılır. Paylaşım, boşanma kesinleştikten sonra açılan ayrı bir tasfiye davasıyla yapılır.
El yazılı vasiyetname: Mirasbırakanın tamamını kendi el yazısıyla yazıp tarih koyduğu ve imzaladığı vasiyetnamedir (TMK m. 538). Bilgisayarla yazılması veya tarihin bulunmaması geçersizlik sebebidir. Resmî vasiyetnameye göre daha kolay düzenlenir ancak şekil sakatlığı riski yüksektir.
Etkin pişmanlık: Failin suçtan sonra zararı gidermesi, malı iade etmesi veya suç ortaklarını bildirmesi hâlinde cezasında indirim yapılmasını sağlayan kurumdur. Genel bir hüküm değildir; hırsızlık, dolandırıcılık, uyuşturucu ve zimmet gibi suçlar için ayrı ayrı düzenlenmiştir.
Evlat edinme: Bir küçüğün veya erginin mahkeme kararıyla evlat edinenin çocuğu hâline gelmesidir. Küçüklerde en az bir yıl bakılıp gözetilmiş olması, evlat edinen ile arasında en az on sekiz yaş fark bulunması ve evli çiftlerin birlikte evlat edinmesi aranır (TMK m. 305 vd.).
Evlilik birliğinin sarsılması(şiddetli geçimsizlik): Ortak hayatın sürdürülmesinin eşlerden beklenemeyecek derecede temelinden sarsılmasıdır ve genel boşanma sebebidir (TMK m. 166/1). Davacının kusuru daha ağırsa, davalının itiraz hakkı vardır; ancak itirazda hakkın kötüye kullanılması varsa boşanmaya karar verilebilir.

G

Geçit hakkı: Genel yola bağlantısı bulunmayan taşınmazın maliki lehine, komşu taşınmaz üzerinden geçiş kurulmasıdır (TMK m. 747). Hak sahibi, tam bir bedel ödemekle yükümlüdür. Geçidin en az zarar verecek güzergâhtan geçirilmesi esastır ve tapuya tescil edilir.
Gözaltı: Yakalanan kişinin savcının emriyle özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanmasıdır. Süre, yakalama anından itibaren kural olarak yirmi dört saati aşamaz; toplu işlenen suçlarda dört güne kadar uzatılabilir. Gözaltına alınan kişinin müdafi ile görüşme ve yakınına haber verilmesini isteme hakkı vardır.
Güvence Hesabı: Sigortası bulunmayan, kaçan ya da çalınmış araçların sebep olduğu zararlar ile sigortacısı tasfiye olan hâllerde zarar görenlere ödeme yapmak üzere kurulan hesaptır. Başvuru, zorunlu sigorta limitleriyle sınırlıdır ve öncelikle diğer sorumlulara başvurulmuş olması aranır.

H

Haciz: Kesinleşmiş bir icra takibinde, alacağın karşılanması amacıyla borçlunun malvarlığına icra dairesince el konulmasıdır. Borçlu ve ailesinin yaşamı için zorunlu ev eşyaları ile maaşın dörtte üçü haczedilemez (İİK m. 82-83). Haczedilmezlik iddiası yedi gün içinde icra mahkemesine bildirilmelidir.
Haciz ihbarnamesi(89/1 haciz ihbarnamesi): Borçlunun üçüncü kişilerdeki hak ve alacaklarının haczi için gönderilen bildirimdir (İİK m. 89). Birinci ihbarnameye yedi gün içinde itiraz edilmezse alacak zimmete geçmiş sayılır. Uygulamada banka hesapları, kira ve maaş alacakları için en etkili tahsil araçlarından biridir.
Hak düşürücü süre: Geçmesiyle hakkın kendisinin sona erdiği süredir. Zamanaşımından farkı, mahkemece resen dikkate alınması ve kural olarak durup kesilmemesidir. Önalım, tenkis ve boşanma sebeplerine ilişkin süreler bu niteliktedir; kaçırıldığında hak tümüyle kaybedilir.
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması(HAGB): Sanık hakkında kurulan hükmün açıklanmayarak beş yıllık denetim süresine bağlanması kurumudur. Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararı 1 Ağustos 2024'te yürürlüğe girdiğinden yeni dosyalarda uygulanmamaktadır; daha önce verilmiş kararların denetim süreleri ise devam etmektedir.

I

Islah: Tarafın, dava dilekçesindeki talep sonucunu veya dayandığı vakıaları yargılama sırasında düzeltmesidir (HMK m. 176). Tahkikat bitinceye kadar ve yalnızca bir kez yapılabilir. Uygulamada en sık, bilirkişi raporundan sonra talep edilen tazminatın artırılması için kullanılır.

İ

İcra inkâr tazminatı: Borçlunun takibe haksız yere itiraz ettiğinin mahkemece tespiti hâlinde, alacaklı lehine hükmedilen tazminattır. Koşulları varsa alacağın yüzde yirmisinden az olamaz. Bu nedenle dayanaksız itiraz, borçlu bakımından ciddi bir maliyet riski taşır.
İddianame: Savcılığın, soruşturma sonunda yeterli şüpheye ulaştığında kamu davası açmak için düzenlediği belgedir. Mahkeme on beş gün içinde kabul veya iade kararı verir; kabulle birlikte kovuşturma aşaması başlar ve şüpheli sanık sıfatını alır.
İhtarname: Bir hakkın kullanılması veya borcun yerine getirilmesi için karşı tarafa noter aracılığıyla gönderilen resmî uyarıdır. Temerrüdün başlangıcı, fesih ve bazı davalarda süre işlemeye başlaması ihtarnamenin tebliğine bağlıdır; bu nedenle tebliğ tarihi delil değeri taşır.
İhtiyari mali mesuliyet sigortası(İMM): Zorunlu trafik sigortasının limitlerini aşan zararlar için isteğe bağlı olarak yaptırılan ek teminattır. Ağır bedensel zararlarda ve ölümlü kazalarda zorunlu sigorta limitleri çoğu zaman yetersiz kaldığından, aracı işletenin kendi malvarlığını korumasını sağlar.
İhtiyati haciz: Vadesi gelmiş ve rehinle güvence altına alınmamış para alacağının tahsilini güvenceye almak için, takip veya dava öncesinde mahkemeden alınan geçici el koyma kararıdır (İİK m. 257). Alacaklıdan teminat istenir ve karar, tebliğinden itibaren on gün içinde takibe dönüştürülmelidir.
İhtiyati tedbir: Dava sonuçlanana kadar hakkın elde edilmesinin imkânsızlaşmasını veya ciddi zarar doğmasını önlemek için mahkemeden istenen geçici korumadır. Taşınmaz davalarında tapu kaydına tedbir şerhi konulması en sık örneğidir. Kural olarak teminat karşılığında verilir.
İlamlı icra: Mahkeme kararına veya ilam niteliğindeki belgeye dayanan takiptir. Borçluya ödeme emri değil icra emri gönderilir ve borca itiraz ederek takibi durdurmak mümkün değildir. Borçlu ancak icranın geri bırakılmasını isteyebilir; bu da ödeme, zamanaşımı veya ibra gibi sınırlı sebeplere dayanır.
İlamsız icra: Alacaklının, elinde mahkeme kararı bulunmadan başlatabildiği icra takibidir. Yalnızca para ve teminat alacakları için kullanılır. Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde itiraz ederse takip kendiliğinden durur (İİK m. 62).
İntifa hakkı: Bir maldan tam olarak yararlanma ve onu kullanma hakkıdır; sahibine mülkiyet vermez. Taşınmazlarda tapuya tescille kurulur. Gerçek kişilerde hak sahibinin ölümüyle kendiliğinden sona erer ve mülkiyet çıplak malike döner.
İpotek: Bir alacağın teminatı olarak taşınmaz üzerinde kurulan sınırlı ayni haktır. Borç ödenmezse alacaklı, taşınmazın satılarak paraya çevrilmesini isteyebilir. İpotek tapu siciline tescille kurulur ve taşınmazın el değiştirmesi ipoteği sona erdirmez.
İstihkak davası: Haczedilen malın borçluya değil üçüncü bir kişiye ait olduğu iddiasıyla açılan davadır. Malın kimin zilyetliğinde bulunduğu, ispat yükünün hangi tarafta olacağını belirler. Dava, haciz tutanağının tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesinde açılır.
İstinaf: İlk derece mahkemesi kararının bölge adliye mahkemesince hem maddi hem hukuki yönden yeniden incelenmesidir. Başvuru süresi kural olarak kararın tebliğinden itibaren iki haftadır. Süre kaçırıldığında karar kesinleşir; bu nedenle tebliğ tarihinin takibi kritik önemdedir.
İstirdat davası: Borçlu olmadığı hâlde icra takibi sonucunda ödeme yapmak zorunda kalan kişinin, ödediği parayı geri alması için açtığı davadır. Ödemenin yapıldığı tarihten itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. Menfi tespit davasından farkı, ödemenin zaten gerçekleşmiş olmasıdır.
İştirak nafakası: Velayeti kendisine bırakılmayan eşin, çocuğun bakım, eğitim ve sağlık giderlerine katkı olarak ödediği nafakadır. Çocuk ergin olana kadar devam eder; eğitimi sürüyorsa bu süre uzayabilir. Talep edilmese bile hâkim tarafından resen hükmedilir.
İtirazın iptali davası: Borçlunun ödeme emrine itirazı üzerine duran takibin devamını sağlamak için alacaklının genel mahkemede açtığı davadır. İtirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır (İİK m. 67). Uyuşmazlık esastan incelenir; itirazın haksızlığı anlaşılırsa icra inkâr tazminatına hükmedilebilir.
İtirazın kaldırılması: Alacaklının elinde imzası ikrar edilmiş senet veya resmî belge gibi kanunda sayılan belgelerden biri varsa, itirazın kaldırılması için altı ay içinde icra mahkemesine başvurmasıdır (İİK m. 68). İtirazın iptali davasına göre daha hızlıdır ancak inceleme belgeyle sınırlı ve dardır.

K

Kambiyo senedi(çek, bono, poliçe): Çek, bono ve poliçeden oluşan, kanunda şekil şartları belirlenmiş kıymetli evraktır. Bu senetlere dayanan takipte itiraz süresi beş gündür ve itiraz icra dairesine değil icra mahkemesine yapılır; itiraz kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz.
Kamulaştırmasız el atma: İdarenin, usulüne uygun kamulaştırma yapmadan bir taşınmaza fiilen el koyması veya imar planıyla kullanımını tümüyle kısıtlamasıdır. Malik, taşınmazın bedelinin ödenmesi için dava açabilir. Fiilî el atmada adli yargı, hukuki el atmada idari yargı görevlidir.
Kasko sigortası: Aracın kendisinde meydana gelen zararları karşılayan isteğe bağlı sigortadır. Çarpma, yanma, çalınma ve doğal afet tipik teminatlarıdır. Alkol, ehliyetsizlik veya ihbar süresinin kaçırılması gibi ret gerekçeleri her olayda otomatik sonuç doğurmaz; zararla nedensellik bağı ayrıca aranır.
Kat irtifakı: Henüz tamamlanmamış bir yapıdaki bağımsız bölüm üzerinde kurulan, ileride kat mülkiyetine geçilmesini sağlayan irtifak hakkıdır. Arsa payına bağlıdır ve yapı tamamlanıp yapı kullanma izni alındığında kat mülkiyetine çevrilir.
Kat mülkiyeti: Tamamlanmış bir yapının bağımsız bölümleri üzerinde kurulan tam mülkiyet hakkıdır (634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu). Malik, bağımsız bölümün sahibi olmanın yanında ortak alanlarda arsa payı oranında hak sahibidir ve yönetim planına uymakla yükümlüdür.
Katılan(müdahil, şikâyetçi): Suçtan zarar görenin, kovuşturma aşamasında kamu davasına katılmasıyla kazandığı sıfattır (CMK m. 237). Katılan davaya taraf olarak delil ileri sürebilir, duruşmalara katılabilir ve kararı kanun yoluna taşıyabilir. Katılma talebi olmadan bu haklar doğmaz.
Katkı payı alacağı: 1 Ocak 2002 öncesindeki mal ayrılığı döneminde edinilen mallar bakımından, eşin para, emek veya hizmetle yaptığı katkının karşılığını isteme hakkıdır. Katılma alacağından farklıdır; katkının varlığı ve oranı ayrıca ispatlanmalıdır.
Kesin hüküm: Kanun yolları tüketilmiş veya süresi geçmiş, artık değiştirilemez hâle gelmiş mahkeme kararıdır. Aynı taraflar arasında aynı konuda yeniden dava açılmasını engeller ve icra edilebilirlik kazandırır. Nafaka gibi sürekli edimlerde koşullar değişirse yeni dava açılabilir.
Kişisel ilişki(çocukla görüşme): Velayet kendisine verilmeyen ebeveynin çocukla düzenli olarak görüşme hakkıdır (TMK m. 323). Kararın icra edilebilir olması için gün, saat, teslim yeri ve tatil düzeninin açıkça yazılması gerekir; belirsiz ifadeler uygulamada uyuşmazlık doğurur.
Konkordato: Borçlarını ödeyemeyecek durumdaki borçlunun, mahkeme denetiminde alacaklılarıyla anlaşarak borçlarını yeniden yapılandırmasıdır. Mahkeme önce geçici, ardından kesin mühlet verir; bu süre boyunca borçluya karşı takip yapılamaz. İflasa göre daha ılımlı bir yeniden yapılandırma yoludur.
Koruma kararı (6284)(uzaklaştırma kararı): Şiddete uğrayan veya uğrama tehlikesi bulunan kişi için 6284 sayılı Kanun uyarınca verilen koruyucu ve önleyici tedbirdir. Konuttan uzaklaştırma, iletişim kurmama ve barınma sağlanması tipik içerikleridir. Delil veya belge sunulması aranmaz; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluk da karar verebilir.
Kusur oranı: Kazanın meydana gelmesinde tarafların sorumluluğunun yüzde olarak belirlenmesidir. Tazminat, zarar görenin kendi kusuru oranında indirilir. Kusur, kaza tespit tutanağı, bilirkişi raporu ve varsa ceza dosyasındaki tespitler birlikte değerlendirilerek belirlenir.

M

Mal ayrılığı rejimi: Her eşin kendi malvarlığının maliki olduğu ve boşanmada paylaşım öngörülmeyen rejimdir. 1 Ocak 2002 öncesi evliliklerde yasal rejimdi; bugün ancak eşlerin mal rejimi sözleşmesiyle seçmesi hâlinde uygulanır.
Menfi tespit davası: Borçlu olmadığının mahkemece tespiti için açılan davadır (İİK m. 72). Takipten önce açılabileceği gibi takip sırasında da açılabilir. Takipten önce açılan davada teminat karşılığında takibin durdurulması istenebilir; takip başladıktan sonra ise ancak icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmesi engellenebilir.
Mirasçılıktan çıkarma(ıskat): Mirasbırakanın, saklı paylı bir mirasçısını ölüme bağlı tasarrufla mirastan uzaklaştırmasıdır (TMK m. 510). Ancak mirasçının ağır bir suç işlemesi veya aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemesi hâlinde mümkündür ve sebebin tasarrufta açıkça gösterilmesi gerekir.
Mirasın hükmen reddi: Mirasbırakanın ölüm tarihinde borca batık olduğu açıkça belli ise, mirasçıların ayrıca ret beyanında bulunmasına gerek kalmaksızın mirası reddetmiş sayılmasıdır (TMK m. 605/2). Alacaklıların takibi hâlinde bu durumun tespiti için dava açılması gerekir ve süreye tabi değildir.
Mirasın reddi: Mirasçının, mirası borçlarıyla birlikte kabul etmemek için sulh hukuk mahkemesine yaptığı beyandır. Yasal mirasçılar için süre, mirasçı olunduğunun öğrenilmesinden itibaren üç aydır (TMK m. 606). Süre içinde reddedilmezse miras, borçlarıyla birlikte kabul edilmiş sayılır.
Mirastan feragat: Mirasbırakan ile mirasçı arasında, mirasçının ileride doğacak miras hakkından vazgeçmesi konusunda yapılan sözleşmedir (TMK m. 528). Ölümden önce yapılır ve resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmesi zorunludur. Karşılıksız olabileceği gibi bir ivaz karşılığında da yapılabilir.
Muris muvazaası(mirastan mal kaçırma): Mirasbırakanın, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla taşınmazını görünürde satıp gerçekte bağışlamasıdır. Görünürdeki satış muvazaalı olduğu için, gizli bağış ise resmî şekil şartına uyulmadığı için geçersizdir. Mirasçılar ölümden sonra süreye bağlı olmaksızın tapu iptali ve tescil davası açabilir.
Müdafi(ceza avukatı, savunma avukatı): Ceza soruşturması ve kovuşturmasında şüpheli veya sanığın savunmasını üstlenen avukattır. Şüphelinin ifade alınmadan önce müdafi ile görüşme hakkı vardır. Kanunda sayılan hâllerde müdafi bulundurulması zorunludur; talep hâlinde barodan ücretsiz müdafi görevlendirilir.

O

Ortaklığın giderilmesi(izale-i şuyu): Paylı veya elbirliği mülkiyetindeki bir malın ortaklığına son verilmesi için açılan davadır. Mirasçılar paylaşımda anlaşamazsa herhangi biri bu davayı açabilir. Mahkeme, malın aynen bölünmesi mümkünse aynen taksime, değilse satış yoluyla paylaştırmaya karar verir.

Ö

Ödeme emri: İlamsız icra takibinde icra dairesinin borçluya gönderdiği, borcu ödemesi veya itiraz etmesi için süre tanıyan resmî belgedir. Genel haciz yolunda itiraz süresi yedi gün, kambiyo senetlerine özgü takipte beş gündür. Süre, tebliğ tarihini izleyen günden itibaren işler.
Ölünceye kadar bakma sözleşmesi: Bir kişinin, kendisine ölünceye kadar bakılması karşılığında malvarlığını veya belirli bir malını devretmeyi üstlendiği sözleşmedir. Resmî şekilde, miras sözleşmesi biçiminde yapılması zorunludur. Bakım borcunun yerine getirilmemesi hâlinde sözleşmenin feshi ve tapu iptali istenebilir.
Önalım hakkı(şufa hakkı): Paylı mülkiyette bir paydaşın payını üçüncü kişiye satması hâlinde, diğer paydaşların o payı aynı koşullarla öncelikle satın alma hakkıdır (TMK m. 732). Dava, satışın noter aracılığıyla bildirilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde satıştan itibaren iki yıl içinde açılmalıdır.

P

Poliçe: Sigorta sözleşmesinin şartlarını gösteren yazılı belgedir. Teminat kapsamını, teminat dışı hâlleri, muafiyetleri, limitleri ve süreyi içerir. Uyuşmazlıkta ilk bakılan belge poliçe ve ekindeki genel şartlardır; teminat dışı sayılan hâller sınırlı yorumlanır.

R

Resmî vasiyetname: Noter, sulh hâkimi veya yetkili memur önünde, iki tanığın katılımıyla düzenlenen vasiyetnamedir (TMK m. 532). Şekil şartları resmî görevlice denetlendiği için geçersizlik riski düşüktür. Okuma yazma bilmeyenler için de bu yol kullanılabilir.
Riziko: Sigorta ile teminat altına alınan, gerçekleşmesi muhtemel ancak kesin olmayan olaydır. Kaza, yangın, hırsızlık veya ölüm rizikoya örnektir. Rizikonun gerçekleşmesiyle sigortacının tazminat ödeme borcu doğar; sigortalının rizikoyu ihbar yükümlülüğü vardır.
Rücu: Zararı ödeyen kişinin, ödediği tutarı asıl sorumludan geri istemesidir. Sigortacı, zarar görene ödeme yaptıktan sonra kanunda veya poliçede öngörülen hâllerde sigortalıya ya da üçüncü kişiye rücu edebilir. Alkollü araç kullanımı ve ehliyetsizlik en sık rücu sebepleridir.

S

Saklı pay: Mirasbırakanın vasiyet veya bağışla ortadan kaldıramayacağı asgari miras payıdır. Altsoy, ana-baba ve sağ kalan eş için kanunda ayrı oranlar öngörülmüştür; örneğin altsoyun saklı payı yasal miras payının yarısıdır (TMK m. 506). İhlal edilmesi hâlinde tenkis davası açılabilir.
Sıra cetveli: Aynı borçluya karşı birden çok alacaklı bulunduğunda, satıştan elde edilen paranın hangi alacaklıya hangi sırayla dağıtılacağını gösteren cetveldir. Cetvele karşı, tebliğinden itibaren yedi gün içinde şikâyet veya sıra cetveline itiraz davası yoluna gidilebilir.
Sigorta Tahkim Komisyonu: Sigorta şirketleri ile sigortalılar arasındaki uyuşmazlıkların mahkemeye göre daha hızlı çözülmesi için kurulmuş tahkim mercidir. Başvuru için sigortacıya önce yazılı başvuru yapılmış olması ve şirketin komisyona üye olması gerekir. Belirli tutarların altındaki kararlar kesindir.
Soruşturma ve kovuşturma: Soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar savcılık tarafından yürütülen aşamadır. Kovuşturma ise iddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar mahkeme önünde süren aşamadır. İkisinde de şüpheli ve sanığın savunma hakları farklı biçimde işler.
Sovtaj: Hasar gören aracın veya malın onarılamayacak durumda olması hâlinde kalan hurda değeridir. Sigortacı tazminatı öderken sovtaj bedelini düşebilir ya da sovtajı devralarak tam değer ödeyebilir. Hangi yolun seçileceği poliçe şartlarına bağlıdır.
Soybağının reddi: Evlilik içinde doğan çocuğun babasının koca olduğu yönündeki karinenin çürütülmesi için açılan davadır (TMK m. 286). Koca, doğumu ve baba olmadığını öğrendiği tarihten itibaren bir yıl, her hâlde doğumdan itibaren beş yıl içinde dava açmalıdır.
Sürekli iş göremezlik tazminatı: Kaza sonucu kalıcı maluliyet oluşan kişiye, kazanç kaybını karşılamak üzere ödenen tazminattır. Maluliyet oranı yetkili sağlık kurulu raporuyla belirlenir ve tazminat bu oran, kusur durumu ve bakiye ömür süresi dikkate alınarak hesaplanır.

T

Takipsizlik kararı(kovuşturmaya yer olmadığına dair karar, KYOK): Savcılığın, soruşturma sonunda kamu davası açmaya yeterli şüphe bulunmadığı gerekçesiyle verdiği karardır. Karara, tebliğden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir. İtiraz kabul edilirse soruşturma yeniden açılır ve iddianame düzenlenmesi istenir.
Tanıma ve tenfiz(yabancı mahkeme kararının tanınması): Yabancı mahkeme kararının Türkiye'de hüküm doğurması için açılan davadır (MÖHUK m. 50-59). Tanıma karara kesin hüküm etkisi kazandırır, tenfiz ayrıca icra edilebilirlik sağlar. Yurt dışında boşanan Türk vatandaşlarının kararı nüfusa işletmesi bu yolla mümkündür.
Tasarrufun iptali davası: Borçlunun, alacaklıdan mal kaçırmak amacıyla yaptığı devir ve bağış gibi işlemlerin alacaklı bakımından hükümsüz sayılmasını sağlayan davadır (İİK m. 277 vd.). Aciz vesikası veya haciz tutanağı aranır ve dava, tasarruf tarihinden itibaren beş yıl içinde açılmalıdır.
Tebligat: Bir hukuki işlemin muhatabına kanunda öngörülen usulle resmen bildirilmesidir. İtiraz, temyiz ve istinaf gibi neredeyse tüm süreler tebliğ tarihinden itibaren işlemeye başlar. Usulsüz tebligatta süre, ilgilinin öğrendiği tarihte başlar ve bu durum ayrıca ileri sürülmelidir.
Tedbir nafakası: Boşanma davası süresince eşin veya çocuğun geçimini sağlamak için geçici olarak hükmedilen nafakadır (TMK m. 169). Hâkim, talep olmasa dahi resen karar verebilir. Dava sonuçlandığında sona erer; yerini yoksulluk veya iştirak nafakası alabilir.
Temyiz: Bölge adliye mahkemesi kararının Yargıtay tarafından yalnızca hukuka uygunluk yönünden incelenmesidir. Delil değerlendirmesi yapılmaz. Her karar temyize açık değildir; kanunda öngörülen parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklarda istinaf kararı kesindir.
Tenkis davası: Saklı payı ihlal edilen mirasçının, mirasbırakanın tasarruflarının saklı payı aşan kısmının indirilmesi için açtığı davadır. Saklı payın ihlal edildiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her hâlde vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda ölüm tarihinden itibaren on yıl içinde açılmalıdır (TMK m. 571).
Tereke(miras bırakılan malvarlığı): Mirasbırakanın ölümüyle mirasçılarına geçen tüm malvarlığıdır. Yalnızca taşınmaz, araç ve para gibi aktifleri değil, borçları da kapsar. Bu nedenle mirasın kabul edilip edilmeyeceğine karar verilmeden önce terekenin borç durumu araştırılmalıdır.
Terekenin tespiti: Mirasbırakanın ölümü hâlinde terekedeki mal ve hakların belirlenmesi için sulh hukuk mahkemesinden istenen tespit işlemidir. Mirasçıların terekenin kapsamını öğrenmesini ve borca batık olup olmadığını değerlendirmesini sağlar; bu yönüyle ret kararının ön aşamasıdır.
Terk sebebiyle boşanma: Eşlerden birinin ortak hayatı haklı sebep olmaksızın terk etmesi ve en az altı ay ayrı yaşaması hâlinde açılabilen özel boşanma davasıdır (TMK m. 164). Dava açılmadan önce hâkim aracılığıyla, iki ay içinde dönmesi için ihtar gönderilmesi zorunludur.
Tutuklama: Kuvvetli suç şüphesinin ve kaçma ya da delilleri karartma gibi bir tutuklama nedeninin birlikte bulunması hâlinde hâkim kararıyla uygulanan en ağır koruma tedbiridir. Ölçülülük şartına tabidir: adli kontrol yeterli görülüyorsa tutuklama kararı verilemez. Karara yedi gün içinde itiraz edilebilir.

U

Uzlaştırma: Kanunda sayılan belirli suçlarda, şüpheli veya sanık ile mağdurun bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmasını sağlayan kurumdur. Uzlaşma gerçekleşirse kamu davası açılmaz; dava açılmışsa düşer. Uzlaşmanın lehe olup olmadığı, isnat edilen suç ve delil durumuna göre değerlendirilmelidir.

V

Vekâletname: Bir kişinin, kendi adına işlem yapması için avukata veya başka birine yetki verdiği, noterde düzenlenen belgedir. Boşanma ve tanıma-tenfiz gibi işlemler için fotoğraflı olması zorunludur. Yurt dışındaki müvekkiller Türk konsolosluğundan çıkarabilir; vekâlet her zaman azledilebilir.
Velayet: Ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, temsili ve mallarının yönetimi konusundaki hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Boşanmada velayetin kime verileceğinde tek ölçüt çocuğun üstün yararıdır; çocuğun yaşı, alıştığı çevre, ebeveynlerin bakım imkânı ve idrak çağındaysa çocuğun görüşü değerlendirilir.
Veraset ilamı(mirasçılık belgesi): Mirasçıların kimler olduğunu ve miras paylarını gösteren belgedir. Noterden veya sulh hukuk mahkemesinden alınabilir. Tapu, banka ve şirket işlemlerinde mirasçılığın ispatı için gerekir. Gerçek durumu yansıtmadığı iddia edilirse iptali için dava açılabilir.

Y

Yasal mirasçı: Mirasbırakanın iradesine değil doğrudan kanuna dayanarak mirasçı olan kişilerdir. Türk hukuku zümre sistemini benimser: önce altsoy, yoksa ana-baba ve onların altsoyu, yoksa büyük ana-baba zümresi mirasçı olur. Sağ kalan eş her zümreyle birlikte, payı zümreye göre değişerek mirasçıdır.
Yoksulluk nafakası: Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafa, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan bağlanan süresiz nafakadır (TMK m. 175). Miktarı tarafların ekonomik durumuna göre belirlenir; koşullar değişirse artırılması, azaltılması veya kaldırılması ayrı bir davayla istenebilir.
Yolsuz tescil: Tapu kütüğündeki bir kaydın geçerli bir hukuki sebebe dayanmaması veya sebebin sonradan geçersiz hâle gelmesidir (TMK m. 1024-1025). Hakkı zedelenen kişi kaydın düzeltilmesi için tapu iptali ve tescil davası açabilir. Kayda güvenerek iyiniyetle mal edinen üçüncü kişinin kazanımı korunabilir.

Z

Zamanaşımı: Alacak hakkının kanunda öngörülen süre içinde talep edilmemesi hâlinde borçluya ödemekten kaçınma imkânı veren süredir. Hakkı ortadan kaldırmaz, dava edilebilirliğini zayıflatır. Mahkemece resen dikkate alınmaz; borçlunun def'i olarak ileri sürmesi gerekir. Belirli hâllerde durur ve kesilir.
Zilyetlik: Bir şey üzerinde fiilî hâkimiyet kurulmasıdır ve mülkiyetten farklıdır. Tapusuz taşınmazlarda, davasız ve aralıksız yirmi yıl malik sıfatıyla zilyetlik, tescil davası açma hakkı verir (TMK m. 713). Zilyetlik ayrıca istihkak davalarında ispat yükünü belirler.
Zina: Evlilik birliği devam ederken eşlerden birinin başka biriyle cinsel ilişkide bulunmasıdır ve mutlak boşanma sebebidir (TMK m. 161). Dava, zinayı öğrenmeden itibaren altı ay ve her hâlde beş yıl içinde açılmalıdır; eşini affeden taraf dava açamaz.
Zorunlu arabuluculuk: Belirli uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurulmasının dava şartı olmasıdır. Ticari davalar, işçi-işveren ve tüketici uyuşmazlıkları ile kira ilişkisinden doğan bazı davalarda uygulanır. Arabulucuya başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir; aile hukukunda kural olarak zorunlu değildir.
Zorunlu trafik sigortası(ZMSS, trafik sigortası): Motorlu aracın işletilmesinden doğan ve üçüncü kişilere verilen zararları poliçe limitleri dâhilinde karşılayan zorunlu sigortadır (KTK m. 91). Zarar gören, sigortalıya dava açmadan doğrudan sigortacıya başvurabilir. Aracın kendi hasarını kapsamaz.

Hukuki durumunuzu birlikte değerlendirelim

Dosyanızı anlatın, hangi hukuki yolların açık olduğunu ve sürecin nasıl işleyeceğini net biçimde aktaralım.

Danışmanlık AlınWhatsApp'tan Yazın

0553 681 31 63Pazartesi – Cuma, 09.00 – 18.00